Gia Nghĩa, vùng đất đỏ bazan, là một trong những điểm đến du lịch hấp dẫn của Tây Nguyên. Bên cạnh những danh lam thắng cảnh thiên nhiên hùng vĩ, Gia Nghĩa còn có một nền văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc. Điều này được thể hiện rõ nét qua các lễ hội đặc sắc của vùng đất này. Các lễ hội ở Gia Nghĩa thường gắn liền với các nghi lễ vòng đời, lao động sản xuất, tín ngưỡng tâm linh của người dân. Chúng không chỉ là những dịp để người dân cầu mong những điều tốt lành, mà còn là dịp để họ giao lưu, gắn kết cộng đồng. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về một số lễ hội đặc sắc tại Gia Nghĩa.
Lễ hội mừng lúa mới
Lễ mừng lúa mới là nghi lễ quan trọng trong đời sống tâm linh của người Mạ nhằm cầu mong hồn lúa, thần linh che chở và phù hộ cho lúa tốt, được mùa, dân làng ấm no, hạnh phúc. Lễ mừng lúa mới thường được tổ chức sau khi người dân thu hoạch xong lúa trên nương rẫy và đã cất vào kho.
Trước đây Lễ mừng lúa mới của người Mạ chỉ diễn ra trong gia đình, dòng họ. Theo thời gian, Lễ mừng lúa mới đã trở thành lễ hội chung của bon làng. Nghi lễ còn được tổ chức lớn, nhỏ tùy thuộc vào kinh tế gia đình, lúa thu hoạch được nhiều hay ít.
Sau khi gặt hái, tuốt lúa xong xuôi, già làng sẽ thông báo cho các hộ gia đình trong bon để phân công nhiệm vụ chuẩn bị thời điểm, thời gian và các lễ vật cần thiết để tổ chức Lễ mừng lúa mới. Địa điểm để tổ chức lễ hội thường là ở nhà già làng hoặc nhà cộng đồng của bon.
Khi đã chọn được ngày tốt để thực hiện nghi lễ, từ sáng sớm, người già, thanh niên trai tráng trong bon, mỗi người một việc tất bật chuẩn bị các thứ cần thiết cho buổi lễ. Các cô gái thì chuẩn bị các bộ trang phục thật đẹp để dự lễ và trang trí dọn dẹp nhà cửa, cổng bon, lo phần bếp núc để đón khách. Các chàng trai thì vào rừng chọn chặt ống lồ ô ưng ý để nấu cơm lam canh thụt, bắt cá suối, giết lợn để làm lễ và chế biến các món ngon mời khách…
Lễ vật cúng gồm một con heo, một con gà, gạo nếp, ché rượu cần, 1 gùi bông lúa… Sau khi cắt tiết gà trống hiến sinh, già làng sẽ lấy máu bôi lên cây nêu và các vật xung quanh. Rồi sau đó, già làng khấn gọi hồn lúa, các thần linh, đại ý: “Hỡi thần linh! bon làng người Mạ sống không thể thiếu các thần. Thần lúa, thần đất, thần nước, thần núi… đã đem đến những may mắn trong vụ mùa vừa qua, cho thóc, lúa đầy kho để cuộc sống ấm no.
Năm nay, già kính nhờ thần linh tiếp tục phù hộ dân làng tôi thu được nhiều lúa hơn năm trước, mọi người khỏe mạnh, không ốm đau, bệnh tât; gia súc đầy đàn; lúa, bắp tốt tươi nhiều bông, nhiều trái…”.
Sau phần nghi lễ này, già làng còn dâng thần linh một con lợn, các loại nông sản thu hoạch được trong quá trình lao động sản xuất và một ché rượu cần lớn. Sau khi tế lễ xong, già làng sẽ mời khách và người dân trong bon mỗi người ăn một nắm cơm, một miếng thịt nướng để chúc mừng sức khỏe và cảm ơn thần linh đã về chứng giám, ban cho buổi lễ thành công. Khi đó mọi người bắt đầu chuyền tay nhau uống rượu cần theo thứ tự già, trẻ, nam, nữ; cùng tấu lên những điệu chiêng rộn rã; cùng nhịp múa uyển chuyển ăn mừng một mùa bội thu.
Theo già làng K’Măng, bon N’jriêng, xã Đắk Nia (Gia Nghĩa), người Mạ có rất nhiều lễ hội quan trọng như Lễ cúng bến nước, Lễ sum họp cộng đồng hay Lễ cúng thần rừng… Trong đó, Lễ mừng lúa mới là nghi lễ quan trọng nhất trong lao động sản xuất xưa kia của người Mạ. Bên cạnh đó, đây cũng là dịp để dân làng tỏ lòng thành kính với các vị thần (đặc biệt là thần hồn lúa) đã ban cho bông lúa tốt tươi, không bị thú rừng phá hoại và cho dân làng có vụ mùa mới gieo trồng thuận lợi, hoa màu tốt tươi. Qua đó, gắn kết thêm tinh thần đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng người Mạ.
Lễ hội đâm trâu
Hàng năm, khi người dân Tây Nguyên kết thúc vụ thu hoạch, cũng là lúc diễn ra lễ hội Đâm trâu – một nét văn hóa của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên thể hiện rõ nét tinh thần dân tộc và đoàn kết của mọi thành viên trong cộng đồng. Năm nay, tại buôn Điêng Đu, xã Đắk Ngo, huyện Tuy Đức, tỉnh Đăk Nông lễ hội đã diễn ra trong sự xum họp cộng đồng của người M’Nông.
Lễ hội Đâm trâu được tổ chức nhằm tạ ơn và cầu trời đất ban cho người dân mùa màng tươi tốt bội thu, đồng thời gắn kết các cộng đồng dân tộc trên địa bàn lại với nhau.
Lễ hội bao giờ cũng có hai phần chính là phần lễ và phần hội. Trong đó, Đâm trâu là phần nghi lễ hiến thần quan trọng và là linh hồn của phần lễ. Dũng sĩ đâm trâu được người dân tín nhiệm cử ra phải là người có sức khỏe và uy tín trong bon.
Ngày đầu tiên của lễ hội, tiếng cồng chiêng nổi lên để mời gọi và đón tiếp thần linh cũng như những người tham dự. Cổ vũ để mọi người hoàn thành các bước chuẩn bị cho lễ hội. Trong suốt thời gian này, cồng chiêng liên tục nổi lên để khuấy động không khí.
Các môn thi thể thao thể hiện sức mạnh, đòi hỏi sự khéo léo bền bỉ của phần hội khiến không khí trở nên tưng bừng, náo nhiệt hơn. Người dân đổ dồn sự tập trung, cổ vũ cho các môn thi như: đẩy gậy, ba bố, kéo co, chạy ngậm nước đổ đầy chai…
Sau lễ hội đâm trâu mọi nỗi buồn, hiềm khích, đố kỵ trong dân làng được thần linh mang đi, niềm vui và hạnh phúc được nâng lên gấp bội; ai nấy hăng hái trở lại chuỗi ngày lên nương xuống rẫy dưới mưa dầm nắng gắt, biến những sỏi đá đã khô cằn thành màu mỡ. Nuôi trong họ những hi vọng tết mùa sau với nhiều lễ cúng, nhiều tiếng hát, nhiều tiếng cồng chiêng, đưa con người vào cuộc vui mùa màng bội thu.
Lễ hội văn hóa thổ cẩm Việt Nam
Lễ hội văn hóa thổ cẩm Việt Nam lần đầu tiên được tổ chức tại xã Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông từ ngày 27-30/12/2018 nhằm tôn vinh nghề dệt thổ cẩm. Lễ hội cũng là hoạt động hướng đến kỷ niệm 15 năm ngày thành lập tỉnh Đắk Nông (01/01/2004 – 01/01/2019).
Nhắc tới thổ cẩm, người ta nghĩ ngay tới nét giá trị văn hóa giúp phân biệt sắc thái giữa các dân tộc trên mọi miền tổ quốc. Thổ cẩm không chỉ đơn thuần là đồ dùng mà còn là sản phẩm văn hóa đặc trưng của mỗi dân tộc. Thông qua trang phục truyền thống, người ta có thể nhận biết xu hướng, khả năng sáng tạo, thẩm mỹ của mỗi cộng đồng văn hóa.
Trang phục truyền thống của các dân tộc rất phong phú về mẫu mã cũng như chủng loại. Mỗi bộ trang phục đều có màu sắc, đường nét, hoa văn trang trí riêng biệt, thể hiện quan niệm về thế giới quan, nhân sinh quan sâu sắc trên từng sắc vải. Đây là di sản văn hóa quý giá cần được bảo tồn và phát triển.
Tuy nhiên, di sản này đang dần bị mai một, người dân ít mặn mà với các trang phục truyền thống. Chính vì vậy, việc tổ chức lễ hội văn hóa thổ cẩm Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn, khôi phục và phát huy bản sắc văn hóa đặc trưng của trang phục truyền thống các dân tộc Việt Nam.
Lễ hội văn hóa thổ cẩm cũng là dịp để giới thiệu, quảng bá tiềm năng, thế mạnh phát triển du lịch và giá trị di sản văn hóa các dân tộc tỉnh Đắk Nông trong công cuộc đổi mới, hội nhập và phát triển. Đây cũng là cơ hội để các nghệ nhân các dân tộc thiểu số trong tỉnh và cả nước có dịp giao lưu, học tập và trao đổi kinh nghiệm nhằm thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết, gắn bó và tự hào dân tộc.
Theo kế hoạch, lễ hội bao gồm nhiều chương trình hấp dẫn như: trình diễn trang phục truyền thống và thời trang, thi dệt thổ cẩm, hội nghị tọa đàm về văn hóa thổ cẩm, hội chợ thương mại về sản phẩm thổ cẩm… Lễ khai mạc mang chủ để “Thổ cẩm Việt hội tụ – tỏa sáng năm châu” được tổ chức lúc 20h ngày 27/12 với nhiều chương trình nghệ thuật đặc sắc. Lễ bế mạc diễn ra lúc 20h ngày 30/12 với chủ đề “Đắk Nông – Bình minh vẫy gọi”.
Lễ hội Văn hóa thổ cẩm Việt Nam là sự kiện văn hóa lớn của tỉnh Đắk Nông. Dự kiến lễ hội sẽ được tổ chức định kỳ 2 năm/lần, quy mô lễ hội dự kiến sẽ được mở rộng dần với việc mời thêm một số tỉnh thành trên cả nước, tiến tới mời thêm một số nước trên thế giới tham gia.
Gia Nghĩa là một vùng đất giàu bản sắc văn hóa, với nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc. Những lễ hội này không chỉ là dịp để người dân địa phương bày tỏ niềm tin, ước nguyện của mình đối với các thế lực siêu nhiên, mà còn là cơ hội để quảng bá văn hóa, thu hút du khách. Với sự nỗ lực gìn giữ và phát huy của người dân, các lễ hội truyền thống tại Gia Nghĩa ngày càng được tổ chức quy mô, bài bản, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước tham gia. Đây là những hoạt động ý nghĩa góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch địa phương.