Vĩnh Yên từ lâu đã được biết đến như một vùng đất địa linh nhân kiệt, với bề dày lịch sử và văn hóa lâu đời. Nơi đây không chỉ thu hút du khách bởi cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp mà còn bởi những lễ hội truyền thống độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Tham gia vào các lễ hội tại Vĩnh Yên, du khách sẽ có cơ hội được hòa mình vào không khí náo nhiệt, vui tươi và cảm nhận được những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc. Bài viết này sẽ đưa du khách đến với những lễ hội tiêu biểu nhất tại Thành phố Vĩnh Yên, giúp du khách hiểu rõ hơn về văn hóa và con người nơi đây.
Lễ hội Khai xuân Khánh Hạ
Trong không khí vui mừng đón xuân (khai xuân Khánh Hạ) cư dân nông nghiệp xã Khai Quang (nay là phường, thuộc thành phố Vĩnh Yên) tưng bừng tổ chức lễ hội Khai xuân Khánh Hạ vào ngày 8 tháng giêng.
Đoàn rước kiệu từ làng Mậu Thông lên điện Linh Tiêu (sau đổi là chùa Phú Cung), quen gọi chùa Phú. Phần hội thật độc đáo, hiếm có, đó là màn trình diễn tích trò Tứ dân (Sỹ, Nông, Công, Cổ) hay gọi là Tứ phú nhân lương – một trò diễn dân gian lý thú, thể hiện mong ước một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, một năm mới nhiều may mắn, an lành…
Người xem sẽ rất bất ngờ khi thấy các vai diễn (26 người) gồm các thành phần: sư, vãi, thầy đồ, học trò, người nông dân đều đeo mặt nạ (trâu, bò chỉ có đầu), nam đóng giả nữ, các dụng cụ đều cầm ngược…tạo ra cảnh thật ngộ nghĩnh, gây cười…Đằng sau đó tái hiện một cuộc sống sinh hoạt khá toàn diện, phát triển ở một cộng đồng hài hòa, nhân ái…
Lễ hội kéo Song
Lễ hội kéo Song (kéo co) bên sông Cánh – một cách mô phỏng cảnh kéo thuyền trên sông (nên không tổ chức ở Đình), gần với quốc lộ 2 thuận lợi cho du khách thập phương. Lễ hội tổ chức từ ngày mồng 3 đến 5 tháng Giêng. Trong khuôn khổ lễ hội còn có: bơi chải trên sông Cánh, đấu vật, nấu cơm thi…Thật thú vị khi chỉ cách đó 200m đến 500m là cụm 3 đình Hương Canh. Du khách được chiêm ngưỡng những di sản kiến trúc, mỹ thuật đặc sắc cùng tài hoa của nghệ nhận Hương Canh từ thế kỷ XVII, tham quan làng nghề Hương Canh nổi tiếng.
Lễ hội đền Ngô Tướng Công
Đền thờ của một danh tướng của dân tộc chống giặc Minh thời nhà Hồ. Bị giặc bắt, ông đã tuẫn tiết ở cửa biển. Sinh thời ông xuất thân trí thức nho học, giúp dân nghèo về ruộng đất, đưa dân xuống Xuân Thủy (Nam Định) khai hoang. Ông sống rất công bằng, khiêm tốn, hiếu thảo với tổ tiên và dân làng Phúc Thắng (Phúc Yên quê ông). Dân 4 làng Phúc Thắng và dân Tân Ấp (Xuân Thủy) đều lập đền thờ ông và thường xuyên qua lại giúp nhau khi giặc giã, thiên tai… Tưởng nhớ ông, dân 4 làng Phúc Thắng đã sáng tạo ra lễ hội đền Ngô Tướng Công độc đáo: Rước đêm rất công phu, hoành tráng với một kịch bản lớp lang hấp dẫn ít nơi có được.
Gần đây, lễ hội được khôi phục, đáp ứng ý nguyện của nhân dân Phúc Thắng. Lễ hội diễn ra vào ngày 10 tháng giêng thật hào hùng, trang nghiêm với phần lễ vẫn duy trì được lễ thức xưa, phần hội thật vui với các trò: đấu vật, đánh đu chọi gà, hát chèo… Thật cảm động, nhân dân Tân Ấp từ biển đã về cố hương dự hội. Đây là một trong những di sản văn hóa phi vât thể quý báu của Phúc Yên.
Lễ hội Đả cầu cướp phết
Tên của lễ hội đã thể hiện không khí sôi động của lễ hội, thật độc đáo, đặc sắc của cư dân Lập Thạch bên bờ sông Phó Đáy…Lễ hội Đả cầu cướp phết diễn ra vào ngày 7 tháng Giêng tại đền Đông Lai xã Bàn Giản, nhằm tưởng nhớ về một thời Vua Hùng, nhân dân đã giữ đất, trấn ải, luyện quân đánh giặc giữ nước như thế nào.
Đả cầu (cướp cầu), các trai đinh cởi trần cướp cầu bằng tay (cầu bằng gỗ tốt, đường kính 35cm)- biểu tượng bộ binh. Cướp phết (phết được làm bằng tre dài 1,3m, phần gốc cong, đẽo gọt phần đầu ngựa, long mã)- biểu tượng kỵ binh…đuổi theo bổ và ngoặc lại quả cầu. Lễ hội diễn ra quyết liệt thể hiện tinh thần thượng võ của cha ông xưa, chứng tỏ tính sáng tạo có giá trị nghệ thuật của cư dân vùng này.
Lễ hội Đúc Bụt
Bắt nguồn từ Ngọc Kinh công chúa chiêu tập quân sỹ, rèn đúc vũ khí tụ nghĩa dưới cờ Hai Bà Trưng…Nữ tướng ẩn mình là nhà sư tu luyện tại chùa Phù Liễn, có công dạy dân biết các nghề tứ dân…Vào ngày 8 tháng giêng hàng năm nhân dân xã Đồng Tĩnh (Tam Dương) tiến hành lễ hội đúc Bụt.
Trò diễn ra thật náo nhiệt ở sân đình, diễn ra cảnh nấu đồng (bà Ngọc Kinh cho đúc một pho tượng thời bấy giờ…), dân quen gọi là: “đúc Bụt”. Đồng thời diễn ra trò trình nghề Sỹ – Nông – Công – Cổ ở vòng ngoài chuyển động vòng tròn cùng đúc Bụt bên trong…Kết thúc bằng trò cướp chiếu của Bụt quyết liệt – biểu tượng sinh con trai – một nghi thức phồn thực…
Ngoài ra còn có trò đấu vật, chọi gà…Hàng trăm người sắm các vai khác nhau, diễn ra theo lớp lang rất nhanh, mạnh, với nhiều động tác nhưng không hề lúng túng, lộn xộn, bởi một kịch bản chi tiết được điều hành thuần thục, chứng tỏ xưa kia, cư dân ở đây đã có trình độ tổ chức sự kiện và một trí tưởng tượng cao.
Bên cạnh những giá trị văn hóa truyền thống, các lễ hội Vĩnh Yên còn góp phần quảng bá hình ảnh của thành phố đến với du khách, thúc đẩy phát triển du lịch địa phương. Để gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của các lễ hội, cần có sự chung tay góp sức của chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và mỗi người dân. tin tưởng rằng, với sự quan tâm và nỗ lực của tất cả mọi người, các lễ hội Vĩnh Yên sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát huy, góp phần làm cho đời sống văn hóa tinh thần của người dân thêm phong phú, đa dạng và tạo ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách.